📖 Pendahuluan

Malaysia adalah antara peneraju global dalam industri perbankan Islam, dengan aset perbankan Islam mencecah USD312 bilion pada 2025 dan pembiayaan syariah merangkumi 44% daripada jumlah pembiayaan sistem kewangan negara. Bank Islam Malaysia Berhad, Bank Muamalat, Maybank Islamic, CIMB Islamic, dan RHB Islamic adalah antara institusi kewangan Islam utama yang memberi perkhidmatan kepada jutaan rakyat Malaysia.

Namun, ramai masih keliru dengan istilah-istilah dalam perbankan Islam macam mudharabah, murabahah, tawarruq, dan sukuk. Artikel ni adalah glosari perbankan Islam Malaysia yang lengkap — lebih 45 istilah penting yang korang perlu tahu untuk faham cara kewangan Islam berfungsi.

Setiap istilah diterangkan dalam bahasa mudah dengan contoh yang relevan untuk konteks Malaysia. Gunakan glosari ni sebagai rujukan pantas bila korang berurusan dengan bank Islam, nak buka akaun patuh syariah, atau nak belajar asas kewangan Islam.

Baca juga:

🕌 Istilah Asas Perbankan Islam

Riba

Tambahan atau lebihan yang dikenakan dalam transaksi pinjaman atau jual beli tanpa nilai tambah sebenar. Riba diharamkan dalam Islam dan menjadi sebab utama kewujudan perbankan Islam. Dalam perbankan konvensional, riba berbentuk faedah ke atas pinjaman. Bank Islam menggantikan faedah dengan konsep jual beli, sewa, dan perkongsian untung.

Gharar

Ketidakpastian atau ketidakjelasan yang berlebihan dalam kontrak yang boleh menyebabkan salah satu pihak tertipu. Contoh gharar dalam kewangan ialah jual beli barang yang tak wujud atau kontrak dengan terma yang tak jelas. Perbankan Islam mewajibkan kontrak yang telus dengan semua terma diketahui kedua-dua pihak.

Maisir

Perjudian atau spekulasi yang melibatkan unsur untung-untungan. Dalam konteks kewangan, maisir merujuk kepada transaksi yang bergantung pada nasib semata-mata seperti derivatif spekulatif. Perbankan Islam melarang aktiviti ini kerana ia melibatkan ketidakadilan dan risiko yang tidak produktif.

Halal

Dibenarkan atau dibolehkan mengikut hukum syarak. Dalam perbankan Islam, produk atau perkhidmatan mesti mendapat pensijilan patuh syariah daripada Jawatankuasa Syariah bank dan Majlis Penasihat Syariah Bank Negara Malaysia untuk diiktiraf sebagai halal.

Haram

Dilarang atau ditegah mengikut hukum syarak. Aktiviti yang diharamkan dalam perbankan Islam termasuk pengambilan riba, pelaburan dalam perniagaan yang melibatkan arak, judi, daging babi, rokok, dan aktiviti maksiat lain.

💰 Istilah Kontrak Perbankan Islam

Mudharabah (Perkongsian Keuntungan)

Kontrak di mana satu pihak (rabbul mal) menyediakan modal dan pihak lain (mudharib) menguruskan perniagaan. Keuntungan dibahagi mengikut nisbah yang dipersetujui. Contoh: Akaun simpanan Mudharabah di Bank Islam di mana korang sebagai penyedia modal dan bank sebagai pengurus dana. Keuntungan dibahagi mengikut nisbah contohnya 70:30.

Musyarakah (Perkongsian Modal)

Kontrak perkongsian di mana semua pihak menyumbang modal dan berkongsi keuntungan serta kerugian mengikut nisbah yang dipersetujui. Berbeza dengan mudharabah, dalam musyarakah semua pihak terlibat dalam pengurusan. Contoh: Pembiayaan rumah secara musyarakah mutanaqisah di mana bank dan pembeli berkongsi pemilikan rumah.

Murabahah (Jual Beli Berkos)

Kontrak jual beli di mana bank memberitahu kos sebenar barang dan mengambil keuntungan yang dipersetujui. Contoh: Korang nak beli kereta RM50,000. Bank beli kereta RM50,000 dan jual semula kepada korang dengan harga RM65,000 secara ansuran. Bank dah bagitahu kos asal dan margin keuntungan — ini yang membezakannya dari pinjaman berfaedah.

Bai’ Bithaman Ajil (Jualan Tangguh)

Jual beli secara tangguh bayar di mana harga termasuk keuntungan dibayar secara ansuran dalam tempoh ditetapkan. BBA banyak digunakan dalam pembiayaan rumah dan kereta Islam di Malaysia. Berbeza dengan murabahah, BBA biasanya untuk tempoh panjang dan harga jualan tetap sepanjang tempoh.

Ijarah (Sewa / Pajakan)

Kontrak pemindahan hak guna ke atas aset untuk tempoh tertentu dengan bayaran sewa. Contoh: Pembiayaan kereta secara ijarah — bank beli kereta, korang sewa kereta tu dengan bayaran bulanan, dan selepas tamat tempoh, kereta jadi milik korang. Ini dikenali sebagai ijarah thumma al-bai’ (sewa kemudian beli).

Ijarah Muntahiyah Bittamlik

Ijarah yang diakhiri dengan pemindahan milik. Selepas tamat tempoh sewa, aset menjadi milik penyewa. Ini adalah struktur yang biasa digunakan untuk pembiayaan kenderaan patuh syariah di Malaysia.

Istisna’

Kontrak pembuatan di mana bank bersetuju untuk membiayai pembuatan atau pembinaan aset mengikut spesifikasi pelanggan. Contoh: Pembiayaan rumah dalam pembinaan secara Istisna’ di mana bank bayar pemaju secara berperingkat dan pelanggan bayar semula secara ansuran.

Salam

Kontrak jual beli di mana bayaran dibuat di muka untuk barang yang akan dihantar pada masa hadapan. Biasanya digunakan dalam pembiayaan pertanian di mana petani dapat modal awal dan penghantaran hasil dibuat kemudian.

🏦 Istilah Simpanan & Pelaburan Islam

Wadiah Yad Dhamanah

Konsep simpanan di mana bank bertindak sebagai penjaga duit korang dengan jaminan keselamatan penuh. Bank boleh guna duit simpanan untuk aktiviti perniagaan dengan syarat bank menjamin pulangan penuh simpanan bila-bila masa korang nak keluarkan. Contoh: Akaun Simpanan Wadiah di Bank Islam.

Akaun Pelaburan (Investment Account)

Akaun pelaburan patuh syariah di mana korang benarkan bank melabur duit dalam aktiviti perniagaan yang diluluskan. Pulangan bergantung pada prestasi pelaburan dan risiko ditanggung bersama. Berbeza dengan simpanan biasa yang dijamin modal, akaun pelaburan boleh mengalami kerugian modal.

Sukuk

Sijil pelaburan patuh syariah yang mewakili pemilikan dalam aset atau projek. Berbeza dengan bon konvensional yang memberi faedah, sukuk memberi pulangan berdasarkan prestasi aset yang mendasari. Malaysia adalah pasaran sukuk terbesar di dunia dengan terbitan sukuk korporat dan kerajaan yang aktif.

Saham Patuh Syariah

Saham syarikat yang telah disahkan menjalankan perniagaan patuh syariah oleh Suruhanjaya Sekuriti Malaysia. Senarai saham patuh syariah dikemaskini setiap dua bulan oleh Majlis Penasihat Syariah SC. Syarikat yang terlibat dalam arak, perjudian, riba, atau aktiviti haram lain akan dikeluarkan dari senarai.

Pelaburan Patuh Syariah

Pelaburan yang mematuhi prinsip Islam termasuk larangan riba, gharar, dan perniagaan haram. Selain saham patuh syariah, pilihan lain termasuk unit trust Islam, REIT Islam, dan akaun pelaburan bank Islam.

Unit Trust Islam (Dana Patuh Syariah)

Dana unit trust yang portfolio pelaburannya hanya terdiri daripada saham, sukuk, dan instrumen patuh syariah. Dana diuruskan mengikut garis panduan syariah dan diawasi oleh penasihat syariah. Contoh: Dana Islam di Public Mutual, CIMB Principal, dan Kenanga Investors.

🛡️ Istilah Takaful (Insurans Islam)

Takaful

Alternatif Islam kepada insurans konvensional berdasarkan konsep saling menjamin dan tolong-menolong. Peserta takaful menyumbang ke dalam dana tabarru’ (derma) yang digunakan untuk membantu sesiapa yang ditimpa musibah. Berbeza dengan insurans konvensional yang bersifat jual beli perlindungan, takaful bersifat perkongsian tanggungjawab.

Tabarru’

Sumbangan derma ikhlas daripada peserta takaful ke dalam dana khas. Konsep ni yang membezakan takaful dari insurans konvensional. Duit dalam tabarru’ adalah hak milik peserta secara kolektif dan digunakan untuk bayar tuntutan ahli yang ditimpa musibah.

Family Takaful (Takaful Keluarga)

Takaful yang memberi perlindungan kepada peserta dan keluarga. Setara dengan insurans hayat dalam perbankan konvensional. Memberi manfaat kematian, hilang upaya, dan simpanan untuk persaraan.

General Takaful (Takaful Am)

Takaful untuk perlindungan aset seperti kereta, rumah, dan harta benda. Setara dengan insurans am dalam perbankan konvensional. Contoh: Takaful kereta, takaful rumah, dan takaful perjalanan.

Hibah Takaful

Pemberian manfaat takaful secara sukarela kepada waris atau sesiapa yang dinamakan tanpa melalui faraid. Dalam konteks takaful, hibah membolehkan peserta menamakan benefisiari untuk menerima manfaat perlindungan secara terus.

Retakaful

Takaful semula — mekanisme di mana pengendali takaful memindahkan sebahagian risiko kepada pengendali retakaful. Setara dengan reinsurance dalam insurans konvensional.

📜 Istilah Lain Yang Wajib Tahu

Ar-Rahnu

Sistem pajak gadai Islam di mana korang boleh menggadaikan emas atau barang kemas sebagai cagaran untuk mendapatkan pembiayaan tunai. Berbeza dengan pajak gadai konvensional, ar-rahnu tak mengenakan faedah — sebaliknya caj upah simpan (storage fee) dikenakan. Popular di kalangan usahawan kecil dan individu yang nak dapat tunai segera dengan cara patuh syariah.

Wakalah

Kontrak perwakilan di mana satu pihak melantik pihak lain sebagai wakil untuk melakukan urusan tertentu. Dalam perbankan Islam, konsep wakalah digunakan untuk urusan pembayaran bil, pindahan wang, dan pengurusan pelaburan.

Kafalah

Kontrak jaminan di mana satu pihak menjamin tanggungjawab pihak lain. Contoh: Bank Islam menyediakan jaminan tender untuk kontraktor yang nak menyertai projek kerajaan. Bank caj upah jaminan (fee), bukan faedah.

Qardhul Hasan

Pinjaman kebajikan tanpa sebarang keuntungan. Peminjam hanya perlu bayar balik jumlah asal tanpa sebarang caj tambahan. Bank Islam di Malaysia menyediakan kemudahan qardhul hasan untuk tujuan kebajikan tertentu.

Hibah

Pemberian sukarela secara unilateral. Dalam perbankan Islam, hibah digunakan dalam akaun simpanan di mana bank memberi pulangan secara sukarela kepada penyimpan sebagai galakan, bukan kerana kontrak faedah. Jumlah hibah ditentukan oleh bank berdasarkan prestasi.

Urun Rembuk (Musyarakah Mutanaqisah)

Perkongsian modal yang semakin berkurang — konsep di mana bank dan pelanggan berkongsi pemilikan aset (contohnya rumah) dan pelanggan beli bahagian bank secara ansuran sehingga menjadi pemilik penuh. Ini adalah struktur paling popular untuk pembiayaan rumah Islam di Malaysia.

Mudharabah Muqayyadah

Mudharabah terhad di mana penyedia modal (rabbul mal) menetapkan syarat khusus tentang jenis perniagaan atau pelaburan yang boleh dilakukan. Contoh: Pelabur nak duit hanya dilaburkan dalam sektor teknologi patuh syariah saja.

Tawarruq (Komoditi Murabahah)

Mekanisme pembiayaan di mana bank beli komoditi (contohnya minyak sawit atau timah) dari pasaran komoditi, jual kepada pelanggan secara tangguh, dan pelanggan jual komoditi tu kepada pihak ketiga secara tunai. Tawarruq digunakan secara meluas untuk pembiayaan peribadi dan kad kredit Islam di Malaysia.

💡 Istilah Zakat Dalam Kewangan

Zakat

Rukun Islam keempat — kewajiban setiap Muslim yang cukup syarat untuk memberi sebahagian harta kepada golongan yang berhak. Dalam konteks kewangan Islam, zakat dikira ke atas simpanan, pendapatan, emas, perniagaan, dan saham pelaburan.

Nisab

Had minimum harta yang mewajibkan zakat. Untuk zakat wang simpanan dan pendapatan, nisab adalah bersamaan dengan nilai 85 gram emas atau 200 dirham perak. Kalau jumlah simpanan korang melebihi nisab dan cukup haul, zakat wajib dibayar.

Haul

Tempoh genap setahun (hijrah) pemilikan harta yang mewajibkan zakat. Untuk zakat pendapatan, haul dikira dari tarikh mula bekerja. Untuk zakat simpanan, haul dikira dari tarikh simpanan mencecah nisab.

Kadar Zakat

Peratusan yang dikenakan ke atas harta yang cukup syarat. Untuk zakat wang simpanan dan pendapatan, kadar zakat adalah 2.5%. Untuk zakat pertanian, kadar berbeza bergantung pada jenis pengairan.

Zakat Pendapatan

Zakat ke atas pendapatan gaji, bonus, dan elaun. Kebanyakan negeri di Malaysia memudahkan pembayaran zakat pendapatan melalui potongan gaji bulanan (PCB Zakat) atau bayaran terus ke pusat zakat negeri.

Zakat Simpanan

Zakat ke atas wang simpanan di bank yang cukup nisab dan haul. Termasuk simpanan di akaun bank Islam dan konvensional. Guna panduan kira zakat simpanan kami untuk kira jumlah tepat.

Zakat Emas

Zakat ke atas emas simpanan yang cukup nisab (85 gram) dan haul. Kadar zakat emas ialah 2.5% dari nilai emas. Emas yang dipakai (perhiasan) ada kelonggaran — hanya dikenakan zakat jika melebihi uruf (kebiasaan pemakaian) yang ditetapkan setiap negeri.

Asnaf

Lapan golongan yang berhak menerima zakat: fakir, miskin, amil (pentadbir zakat), mualaf, hamba, orang berhutang, fisabilillah (perjuangan agama), dan ibnu sabil (musafir).

✅ Kesimpulan

Perbankan Islam bukan sekadar alternatif agama — ia adalah sistem kewangan yang lengkap dengan prinsip keadilan, ketelusan, dan perkongsian risiko. Dengan aset mencecah lebih USD312 bilion dan 44% bahagian pembiayaan negara, perbankan Islam di Malaysia terus berkembang dan menawarkan pelbagai produk untuk keperluan kewangan moden.

Dengan faham istilah-istilah asas ni, korang akan lebih yakin bila berurusan dengan bank Islam, memilih produk kewangan patuh syariah, dan merancang kewangan peribadi mengikut prinsip Islam.

Kata Kunci: glosari perbankan Islam, istilah kewangan Islam Malaysia, maksud mudharabah, definisi murabahah, apa itu tawarruq, perbankan syariah Malaysia, istilah takaful lengkap, zakat simpanan, belajar kewangan Islam, kamus perbankan Islam.

Baca juga: